پرچم سفید

در باب زبان‏آموزی و گسترش فرهنگ اجنبی دسامبر 18, 2011

زبان کلماتی است برای برقراری ارتباط اما فقط این نیست. این زبان در همه جا نشانه‏هایش هست، زبان فرهنگ است و سبک زندگی و گذشته و حال و ساختار و لایه‏های پیدا و پنهان یک مردم. مطالعه و یادگیری زبان در شکل کوچکش در یک کلاس اتفاق می‏افتد. دیروز داشتم کتاب زبان سوم راهنمایی را ورق می‏زدم. جملات انگلیسی هستند اما فکر و فرهنگ و آداب آن انگلیسی نیست، ایرانی هم نیست و کاش که می‎بود؛ و همگی محلی از اعراب دارد. توی کتابهای مدرسه ی بچه ها، دخترها انگلیسی حرف می زنند اما روسری سرشان است و با مادر به نماز ایستاده اند و روزه می گیرند و این روزه یک وقت با Diet اشتباه گرفته نشودها! حتی اسمها سوزان و جک نیست و شده زینب و علی و من هیچ نمی فهمم این چقدر حس یک زبان خارجه خواندن را می تواند منتقل کند و من توی این برهوت دوگانگی فکر کنم بالاخره زینب که انگلیسی اش پاس است، نماز می خواند یا شب ها به بار هم می رود یا پدیکور هم می کند و اصولا توی این دهکده ی جهانی چی مال ما و چی مال آنهاست. توی کتابهای مدرسه Drinking فقط سر سفره ی صبحانه است و چای یا شیر، و جز جدایی ناپذیرش حرام اعلام شده است. ‏توی کتابهای زبانکده هنوز فرهنگ و زبان آنها دست نخورده مانده است و البته این هم فقط در مورد کتابهای بزرگسال صدق می کند و آنهایی که هنوز بهش دستبرد نزده اند. دامن زنها بلند شده تا روی کفش و زن باردار شکمش سانسور شده است و ما که همه از آن تو آمده ایم، چرا این بد است و باید سانسور بشود و مثلا چه حس اروتیک یا رومانتیکی ایجاد می نماید را من نمیدانم. بعضی از ترانه ها مال فرهنگ چند صدساله ی آنهاست و به جای آن جایی حکم شده کوثر و حمد را انگلیسی یاد بدهیم و من توی دهانم نمی چرخد و مثلا یکی از آن ترانه ها که Nursery rhymes است، همان Little Star یا Hickory Dickory Dock است که ریشه در فولکلور آنها دارد و این یکی از جاهایی است که من دوست دارم هی ترانه را برای بچه ها پخش کنم تا شاید چیزی از فرهنگ آنها را هم یاد بگیرند و ترجمه هم می کنم اما فقط همین از دست من ساخته است. بعد یک روز به روال همه‏ی کلاسهای بزرگسال خواستم ترانه بگذارم با متن اش، که یکی گفت صدای نامحرم است و نگذاریم و فکر کردم این صدا به کجای ما کار دارد و فکر کن مثلاً طرف فکرش تا کجاها رفته و بد بد بوده است و من البته چون کلاس را متعلق به نسل جوان و زبان آموز می دانم، احترام قائل هستم و پخش نکردم و اینجا نقش Dj بودن از بنده ساقط شد و گفتم که چیزی به ذمه ی ما نباشد و اگرچه It was hard to force that smile اما قبول کردم ، در حالی که آدم وقتی یک زبان را جدی جدی می خواهد یاد بگیرد باید وقتی Nat King گوش می کند، فکرش برود تا آمریکای دهه ی هزار و نهصد و چهل، تا Those Lazy Hazy Crazy Days of Summer و بادبزن ها و کلاه های لبه دار و بزرگ و سرودهای کلیسا و تبعیض سیاه ها و سفیدها، وقتی این کینگ، به آرامی یک حلزون می خزد بین سفیدها و با صلح و فرهنگ، با آنها ارتباط برقرار می کند و ما دایم داریم شکاف و تفرقه ایجاد می کنیم بین آنچه که هستیم و من یادم نمی آید دقیقا چه طور بوده ایم و با آنچه می خواهند باشیم. در عنفوان فارغ التحصیلی، من یک سه ماهی توی جایی بودم که صبح ها نیم ساعت با بچه های تروتازه، زبان کار می کردم و یک نفر که رییسش بود و هدبند داشت و البته در ترکیب این کلمه ی هدبند هم دقت کنید بد نیست؛ می گفت سوره کار کنیم و مبلغان کوچک بسازیم و من جای شعر خواندن با دست زدن و زبان بدن، باید تن به چیزی می دادم که عمراًً بدهم و اینطوری شد که دست از پا درازتر آمدم بیرون تا خودشان بچه ها را غسل تعمید بدهند! شاید هم من دارم اشتباه می کنم اما من در نقش یک معلم زبانه کمترین و این حقیر سراپا تقصیر، یک سفیر هستم و به فرهنگ و دارایی و اموال معنوی یک ملت باید پایبند بمانم و خیانت نکنم وقتی دارم زبانشان را یاد می دهم و از این زبان سلاح نسازم اگرچه ممکن است ناخودآگاه این اتفاق بیفتد مثل اینکه یک سخنگوی وزارت امورخارجه برود زبان ما را یاد بگیرد تا مغز و ذهن مخاطب را نشانه برود. چند سال دیگر را می توانم مجسم کنم وقتی توی کتابها خبری از هتل Chelsea و هتل Plaza و لیست هتل های معروف و قدیمی نیست و ما تشویق می شویم با پول یارانه، قناعت پیشه کنیم و رفتن به یک جای دنج گناه باشد و اصراف شمرده بشود و تعطیلات را ماریا، جای رفتن به کناردریا، برود مثلاً پابوس . من نمی دانم ما تهاجم و تجاوز فرهنگی کرده ایم با بریدن و سانسور و تغییر ایده و فکر، یا آنها که زبانشان خواسته یا ناخواسته، زبان بین المللی است و چه چاره از یادگیری اش. توی کتابها از غذا و پوشش و مراسم تولد و ازدواج و خاکسپاری و صنایع دستی و رستوران رفتن و هدیه دادن و چه چه، از خیلی از کشورها است الا سودان یا پاکستان و ایران و آیا ما با این فرهنگ حجیم و سرکوب شده که سوراخ سوراخ شده از بس به جایی دوخته شده، همقد همین کشورها هستیم با تمام احترامی که برایشان دارم و بحث جنگ در میان نیست و فقط بحث سر این است که پس سهم ما چه می شود. مرغ سحر هر روز بیشتر ناله می کند و اشک من درآمده و من اصولا اشکم دم مشکم است و ابایی از گفتن اش ندارم و فکر کن روزی به ما آزادی بدهند از همان واقعی و ناب اش؛ من که نمی دانم با آن چه کار کنم و اصولا آزادی بیان و الخ، به چه دردی می خورد و با آن دلمه درست می کنند یا بند تنبون. فرهنگ هر جایی باید یک نویسنده ی اوریجینال داشته باشد و من علاوه بر خودم، چیزی را ادراک کنم که مری یا الکس جای دیگری از جهان بخشی از زندگی روزمره شان است و هیچ هم بد و زشت نیست. همان قدر که شمع روشن کردن شب شام غریبان را دوست دارم، سینما رفتن و شامپاین خوردن دو عدد موبور چشم آبی را هم دوست دارم. به بچه‏ها گفتم قدر کتابهایشان را بدانند، معلوم نیست چند سال دیگر اثری از این کتابها باشد یا نباشد و متعاقبش اثری از من و امثال من.